Literatura

Zofia Nałkowska urodzona 10 listopada 1884 roku w Warszawie, zmarła 17 grudnia 1954 roku w Warszawie. Nałkowska to wybitna polska pisarka, publicystka i dramatopisarka, posłanka do Krajowej Rady Narodowej oraz na Sejm Ustawodawczy oraz na Sejm PRL I kadencji. Pobierała edukacje w Warszawie, gdzie studiowała historię, geografię, ekonomię i językoznawstwo na tajnym “Uniwersytecie Latającym”. Nałkowska byłą działaczka organizacji kobiecych a od 1933 roku członkini Polskiej Akademii Literatury, działaczka PEN Clubu i ZZLP, Towarzystwa Opieki nad Więźniami “Patronat”, współzałożycielka i członkini grupy literackiej “Przedmieście” działającego w latach 1933–1937. W 1936 roku dostała Złoty Wawrzyn Polskiej Akademii Literatury a od roku 1939 do1944 współdziałała z podziemiem kulturalnym. Następnie w latach 1945–1947 udzielała się jako posłanka do Krajowej Rady Narodowej, w kolejnych pięciu latach działała jako bezpartyjna posłanka do Sejmu Ustawodawczego, była również działaczką Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce Oddział Łódzki. Nałkowska zanana jest również jako redaktorka tygodnika “Kuźnica”. Zadebiutowała w 1898 roku na łamach “Przeglądu Tygodniowego” jako poetka a w roku 1906 wydała ksiązki i powieść Kobiety. Nazwisko jaj to Zofia Gorzechowska, z domu Nałkowska. Ojciec Wacław Nałkowski był znanym uczonym-geografem, a jej matka Anna pochodziła z Moraw. Nałkowska ukończyła prywatną pensję i tajny Uniwersytet Latający gdzie zafascynowała ją literatura itp, ale największą część swojej szerokiej wiedzy zyskała dzięki samokształceniu. Zofia Nałkowska była dwukrotnie zamężna, pierwszym mężem był publicysta i pedagog Leon Rygier, którego poślubiła w 1904 roku, wówczas Nałkowska wraz z mężem przeszła na kalwinizm. Drugim mężem Nałkowskiej był Jan Jur-Gorzechowski , bojownik, w okresie międzywojennym pułkownik WP , dowódca żandarmerii , następnie dowódca Straży Granicznej i generał. Nałkowska mieszkała w okolicy Warszawy w Wołominie, w Kielcach, Krakowie, Grodnie i niedaleko Wilna. W okresie międzywojennym pracowała dla polskiego rządu, w Biurze Propagandy Zagranicznej, dodatkowo przez lata była wiceprezesem polskiego PEN-Clubu, działała w Zarządzie Głównym Związku Literatów Polskich, była posłanką na Sejm Ustawodawczy.

Państwo Polskie w tym okresie posiadało monopol wydawniczy i dążyło do podporządkowania sobie twórczości jaka była literatura itp a jego polityka szła dwoma torami. Z jednej strony publikowano w dużych nakładach klasykę taką jak pisarze Mickiewicz, Sienkiewicz, Prus, z drugiej strony wycofywano z księgarń, bibliotek i czytelni takich autorów jak Maria Rodziewiczówna, Melchior Wańkowicz czy Zofia Kossak-Szczucka i wielu innych. Masowo wydawano też literaturę radziecką taką jak dzieła Lenina i Stalina. Wielu twórców tego okresu było oszołomionych zasięgiem totalitarnego oddziaływania partii, byli też zafascynowani dynamizmem systemu, zastraszeni, albo też przekupywani przywilejami materialnymi, jakie przyznawano posłusznym, dlatego też polscy twórcy coraz aktywniej włączali się w propagowanie nowych kanonów sztuki. U szczytu sławy znajdował się wtedy Władysław Broniewski oraz Konstanty Ildefons Gałczyński autor licznych socrealistycznych wierszy. W duchu socrealistycznym pisali też czołowi polscy poeci tacy jak Julian Tuwim, Mieczysław Jastrun czy Adam Ważyk, Antoni Słonimski oraz wielu innych. W prozie dominowały wówczas powieści o schematycznej akcji i fabule, sławiące ustrój i piętnujące przeciwników propagandy. W takim duchu pisali Bohdan Czeszko, Witold Zalewski, Jerzy Putrament, Tadeusz Konwicki, Władysław Machejek, Wojciech Żukrowski. Nieco na wyższym poziomie stały utwory Juliana Stryjkowskiego i Igora Newerly’ego, który zasłynął „Pamiątką z celulozy”. Wielu wybitnych pisarzy zaprzestało w tym okresie pracy twórczej, do takich należała Kazimiera Iłłakowiczówna. Po śmierci Stalina w 1953 roku zaczęły pojawiać się pierwsze utwory zwiastujące koniec epoki socrealizmu. Takim utworem był „Poemat dla dorosłych”, którego autorem jest pisarz Adam Ważyka. Jednocześnie na emigracji bujnie rozwijało się życie literackie, w którym ważną rolę odgrywało wydawnictwo paryskiego miesięcznika “Kultura” w którym nowe tomiki wydawali Czesław Miłosz, Kazimierz Wierzyński, Józef Bujnowski, Stanisław Młodożeniec i inni.

Poznański Czerwiec 56 roku utorował drogę do władzy Władysławowi Gomułce i spowodował złagodzenie cenzury a także przyniósł ożywienie w polskim życiu literackim. Gwałtownie wzrosła ilość przekładów literatury zachodnie a szczególną popularność zdobyła wśród czytelników literatura amerykańska. Wówczas pojawiły się pierwsze wydania utworów polskich pisarzy emigracyjnych takich jak Gombrowicz. W tym okresie powstają nowe pisma literackie takie jak „Współczesność” i „Dialog”. Tamtejsze ożywienie zapanowało w publicystyce kulturalnej i krytyce literackiej, na łamach już istniejącej pism, takich jak „Przegląd Kulturalny”, „Nowa Kultura”, czy „Życie Literackie”. Do głosu doszło związane z Krakowską szkołą krytyki nowe pokolenie krytyków na czele z Andrzejem Kijowskim. W dziedzinie poezji nastąpił wówczas powrót autorów skazywanych w latach stalinowskich na milczenie, takich pisarzy jak Kazimiera Iłłakowiczówna. Własne oblicze odnajdowali też poeci, którzy debiutowali w poprzednim okresie. Byli to tacy pisarze jak Tadeusz Różewicz, Tadeusz Kubiak, Stanisław Grochowiak, Wisława Szymborska i inni. Najważniejszymi debiutantami byli w tamtym okresie Zbigniew Herbert, Miron Białoszewski i Andrzej Bursa. Wśród tych poetów i ich twórczości dominowała ostra refleksja dotycząca cywilizacji i granic człowieczeństwa w świecie współczesnym. Z poetów starszego pokolenia nadal tworzyli tacy pisarze jak Jarosław Iwaszkiewicz, Mieczysław Jastrun i Julian Przyboś. Wybitnym aforystą był ówcześnie Stanisław Jerzy Lec autor „Myśli nieuczesanych” a wybitnymi prozaikami w tym okresie była miedzy innymi Maria Dąbrowska, która po okresie nieobecności literackiej wydała tom opowiadań „Gwiazda zaranna”. Jerzy Szaniawski, autor „Profesora Tutki” oraz wyzwoleni z socrealizmu i konformizmu Kazimierz Brandys , Roman Bratny, Tadeusz Hołuj, Julian Stryjkowski, Jerzy Andrzejewski oraz wielu innych również wznowili swoją twórczość. Warto wymienić też pisarzy określanych jako katolickich, takich jak Antoni Gołubiew, Jerzy Zawieyski czy Jan Józef Szczepański. Znakomitym eseistą i popularyzatorem historii Polski wówczas Paweł Jasienica.

Spośród poetów Młodej Polski na czoło wysuwa się Kazimierz Przerwa-Tetmajer, zwany poetą pokolenia, który posiadał umiejętność chwytania najbardziej typowych nastrojów i idei. Przetwarzał on w swoich tekstach poetyckich koncepcje filozoficzne charakterystyczne dla epoki. Swój pierwszy tomik poezji opublikował Przerwa-Tetmajer w 1891 roku. Wiersze w tym tomiku jak i w następnych charakteryzowało zręczne ujęcie w formę poetycką typowych deklaracji światopoglądowych pokolenia, o czym świadczą słynne wiersze takie jak ,, Nie wierzę w nic”, ,,Fałsz”, ,,Koniec wieku XIX”, ,,Hymn do Nirwany”, ,,Widokiem ludzi przerażony” i inne. Dawanie wyrazu modnym przekonaniom i nastrojom oraz podejmowanie chwytliwych tematów było charakterystyczne dla jego ksiązki. Tetmajer zwraca uwagę śmiałym podejmowaniem tematyki erotyzmu w swojej poezji, jednak erotyzm ten zgodnie z duchem epoki jest ponury i przepełniony świadomością, że przebudzenie będzie rozczarowaniem. Poezja jak i literatura itp zyskała wielkie rzesze czytelników i naśladowców ale Tetmajer próbował też swoich sił w prozie a poza udanym zbiorem opowiadań ,,Na skalnym Podhalu” nie odniósł jednak większych sukcesów jako prozaik. Drugim głośnym poetą okresu Młodej Polski był Jan Kasprowicz, autor wierszy naturalistycznych takich jak ,,Z chałupy”, poezji symbolicznej ,, Krzak dzikiej róży”. Po okresie modernistycznych buntów Kasprowicz przeszedł zmianę światopoglądową, co zaowocowało nowymi tomikami, w których wyraził pełną pokory miłość do wszystkich istot żywych w duchu franciszkanizmu. Do innych wybitnych poetów należeli Leopold Staff , Bolesław Leśmian, Tadeusz Miciński a także Jan Lemański, Lucjan Rydel, Antoni Lange oraz Stanisław Wyspiański bardziej znany odbiorcom jako malarz i dramaturg. Młoda Polska obfitowała też w indywidualności, które posiadały dużą wrażliwość oraz nieprzeciętne uzdolnienia. Jedną z tragedii tej epoki było jednak to, że pod wpływem ciśnienia przemian i wydarzeń, głęboko sięgających przeobrażeń światopoglądowych wiele tych wrażliwych i subtelnych organizacji psychicznych uległo wykolejeniu a ludzie ci określani są często mianem Meteory Młodej Polski.

Bolesław Leśmian, właściwie Bolesław Lesman urodził się 22 stycznia 1877 roku w Warszawie tamże również zmarł 7 listopada 1937 roku. Leśmian to polski poeta pochodzenia żydowskiego, tworzący w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Ponadto był stryjecznym bratem innego polskiego poety, Jana Brzechwy i siostrzeńcem poety Antoniego Langego. Pisarz jest autorem baśni prozą oraz słynnych erotyków takich jak ,,W malinowym chruśniaku”. Utwory te nawiązują do egzystencjalizmu oraz filozofii Henri Bergsona. Leśmian jest uznany za najbardziej nowatorską, najoryginalniejszą i najbardziej skrajną indywidualność twórczą literatury polskiej dwudziestego wieku, u której pośmiertnie dopatrywano się poetyckiego geniuszu. Za życia określany był jako epigon Młodej Polski. Twórca nowego typu ballady a od jego nazwiska pochodzi termin określający specyficzną grupę neologizmów tak zwane leśmianizmy, których używali inni pisarze. Pisarz urodził się w zasymilowanej rodzinie inteligencji żydowskiej. Ojciec poety Józef Leśmian pochodził z księgarskiej rodziny, a matka Emma z domu Sunderland z rodziny prawniczej. Młodość Leśmian spędził na Ukrainie, w Kijowie, gdzie ukończył prawo na Uniwersytecie Świętego Włodzimierza. Od 1901 roku przebywał w Warszawie skąd udał się w podróż najpierw do Niemiec, a potem do Francji. Pierwszą miłością Leśmiana, była spokrewniona z nim malarka Celina Sunderland ale w Paryżu poznał i wkrótce poślubił inną malarkę, Zofię Chylińską. W późniejszych latach swojego życia emocjonalnie związany był z Dorą Lebenthal, dla której napisał cykl erotyków ksiązki ,,Malinowy chruśniak”. Leśmian znalazł się w kręgu modernizmu i poprzez swojego znajomego, Zenona Przesmyckiego, rozpoczął współpracę z pismem Chimera. Od 1911 roku współtworzył Teatr Artystyczny w Warszawie a w latach 1912 do1914 przebywał we Francji. Po I wojnie światowej przeniósł się do Hrubieszowa, a następnie do Zamościa, gdzie miał notariat. W roku 1933 Leśmian został członkiem Polskiej Akademii Literatury a w 1935 roku przeniósł się wraz z rodziną do Warszawy.