Literatura

Literatura itp w okresie 1945 – 1950 przeżywała początkowo żywiołowy rozwój, podczas którego powstało wiele wybitnych utworów głownie o tematyce okupacyjno wojennej. Władze w tym okresie wspierały rozwój kultury, licząc na pozyskanie jej do celów propagandy, co uzyskało potwierdzenie gdy podjęto działania mające na celu uzależnienie kultury od ideologii komunistycznej. W listopadzie 1947 roku prezydent Bolesław Bierut podczas III zjazdu Związku Zawodowego Literatów Polskich zapoczątkował rewolucję kulturalną, gdyż uzyskał poparcie ze strony partyjnych w związku, który zaatakował ideologie literatury. Mimo sprzeciwu pisarze opozycyjnych takich jak Stefan Kisielewski, Jerzy Zawieyski do władz ZZLP weszli komuniści. W następnym zjeździe komuniści tacy jak Stefan Żółkiewski i Włodzimierz Sokorski w referatach ogłosili, że „socrealizm” stanowić będzie jedyne kryterium oceny, wówczas na czele Związku stanął komunista Leon Kruczkowski. W poezji krajowej tego okresu wyróżniała się twórczość Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego, który jest autorem „Zaczarowanej dorożki” oraz satyrycznej „Zielone Gęsi”. Gałczyński jednak pod koniec tego okresu coraz częściej podejmował tematykę socrealistyczną. Innymi głośnymi twórcami byli Julian Tuwim oraz Adam Ważyk, tworzący również literaturę zgodną z wymaganiami władzy. Inni pisarz propagandy to także Julian Przyboś, Stanisław Jerzy Lec, Arnold Słucki. W tym okresie tworzyli też pisarz Antoni Słonimski i Kazimiera Iłłakowiczówna, którą cechowała niechęć do socrealizmu a najważniejszym debiutantem tego okresu w poezji był Tadeusz Różewicz. W danym okresie w prozie krajowej także widoczne były coraz wyraźniejsze naciski władz. Najgłośniejszym utworem tego okresu był „Popiół i diament” Jerzego Andrzejewskiego, powieść, która wzbudziła kontrowersje zarówno władz jak i u opozycji antykomunistycznej, powstało wtedy wiele utworów o tematyce okupacyjnej, między innymi „Medaliony” Zofii Nałkowskiej oraz opowiadania Tadeusza Borowskiego. Borowski po sukcesie opowiadań oddał swoją twórczość na usługi najbardziej agresywnej propagandy komunistycznej.

Poznański Czerwiec 56 roku utorował drogę do władzy Władysławowi Gomułce i spowodował złagodzenie cenzury a także przyniósł ożywienie w polskim życiu literackim. Gwałtownie wzrosła ilość przekładów literatury zachodnie a szczególną popularność zdobyła wśród czytelników literatura amerykańska. Wówczas pojawiły się pierwsze wydania utworów polskich pisarzy emigracyjnych takich jak Gombrowicz. W tym okresie powstają nowe pisma literackie takie jak „Współczesność” i „Dialog”. Tamtejsze ożywienie zapanowało w publicystyce kulturalnej i krytyce literackiej, na łamach już istniejącej pism, takich jak „Przegląd Kulturalny”, „Nowa Kultura”, czy „Życie Literackie”. Do głosu doszło związane z Krakowską szkołą krytyki nowe pokolenie krytyków na czele z Andrzejem Kijowskim. W dziedzinie poezji nastąpił wówczas powrót autorów skazywanych w latach stalinowskich na milczenie, takich pisarzy jak Kazimiera Iłłakowiczówna. Własne oblicze odnajdowali też poeci, którzy debiutowali w poprzednim okresie. Byli to tacy pisarze jak Tadeusz Różewicz, Tadeusz Kubiak, Stanisław Grochowiak, Wisława Szymborska i inni. Najważniejszymi debiutantami byli w tamtym okresie Zbigniew Herbert, Miron Białoszewski i Andrzej Bursa. Wśród tych poetów i ich twórczości dominowała ostra refleksja dotycząca cywilizacji i granic człowieczeństwa w świecie współczesnym. Z poetów starszego pokolenia nadal tworzyli tacy pisarze jak Jarosław Iwaszkiewicz, Mieczysław Jastrun i Julian Przyboś. Wybitnym aforystą był ówcześnie Stanisław Jerzy Lec autor „Myśli nieuczesanych” a wybitnymi prozaikami w tym okresie była miedzy innymi Maria Dąbrowska, która po okresie nieobecności literackiej wydała tom opowiadań „Gwiazda zaranna”. Jerzy Szaniawski, autor „Profesora Tutki” oraz wyzwoleni z socrealizmu i konformizmu Kazimierz Brandys , Roman Bratny, Tadeusz Hołuj, Julian Stryjkowski, Jerzy Andrzejewski oraz wielu innych również wznowili swoją twórczość. Warto wymienić też pisarzy określanych jako katolickich, takich jak Antoni Gołubiew, Jerzy Zawieyski czy Jan Józef Szczepański. Znakomitym eseistą i popularyzatorem historii Polski wówczas Paweł Jasienica.