Literatura

Spośród poetów Młodej Polski na czoło wysuwa się Kazimierz Przerwa-Tetmajer, zwany poetą pokolenia, który posiadał umiejętność chwytania najbardziej typowych nastrojów i idei. Przetwarzał on w swoich tekstach poetyckich koncepcje filozoficzne charakterystyczne dla epoki. Swój pierwszy tomik poezji opublikował Przerwa-Tetmajer w 1891 roku. Wiersze w tym tomiku jak i w następnych charakteryzowało zręczne ujęcie w formę poetycką typowych deklaracji światopoglądowych pokolenia, o czym świadczą słynne wiersze takie jak ,, Nie wierzę w nic”, ,,Fałsz”, ,,Koniec wieku XIX”, ,,Hymn do Nirwany”, ,,Widokiem ludzi przerażony” i inne. Dawanie wyrazu modnym przekonaniom i nastrojom oraz podejmowanie chwytliwych tematów było charakterystyczne dla jego ksiązki. Tetmajer zwraca uwagę śmiałym podejmowaniem tematyki erotyzmu w swojej poezji, jednak erotyzm ten zgodnie z duchem epoki jest ponury i przepełniony świadomością, że przebudzenie będzie rozczarowaniem. Poezja jak i literatura itp zyskała wielkie rzesze czytelników i naśladowców ale Tetmajer próbował też swoich sił w prozie a poza udanym zbiorem opowiadań ,,Na skalnym Podhalu” nie odniósł jednak większych sukcesów jako prozaik. Drugim głośnym poetą okresu Młodej Polski był Jan Kasprowicz, autor wierszy naturalistycznych takich jak ,,Z chałupy”, poezji symbolicznej ,, Krzak dzikiej róży”. Po okresie modernistycznych buntów Kasprowicz przeszedł zmianę światopoglądową, co zaowocowało nowymi tomikami, w których wyraził pełną pokory miłość do wszystkich istot żywych w duchu franciszkanizmu. Do innych wybitnych poetów należeli Leopold Staff , Bolesław Leśmian, Tadeusz Miciński a także Jan Lemański, Lucjan Rydel, Antoni Lange oraz Stanisław Wyspiański bardziej znany odbiorcom jako malarz i dramaturg. Młoda Polska obfitowała też w indywidualności, które posiadały dużą wrażliwość oraz nieprzeciętne uzdolnienia. Jedną z tragedii tej epoki było jednak to, że pod wpływem ciśnienia przemian i wydarzeń, głęboko sięgających przeobrażeń światopoglądowych wiele tych wrażliwych i subtelnych organizacji psychicznych uległo wykolejeniu a ludzie ci określani są często mianem Meteory Młodej Polski.

Literatura itp polskiego modernizmu to również od początku towarzysząca działalność krytycznoliteracka, której wczesna faza kształtowania nowej literatury ujawniła, jak to bywa w okresach przełomu, sprzeczne wobec siebie stanowiska. W 1898 roku Artur Górski opublikował swój słynny, kontrowersyjny cykl artykułów pod tytułem Młoda Polska. W 1899 roku Stanisław Przybyszewski opublikował ,,Confiteor” w którym przedstawił modernistyczną wizję rozwoju sztuki, którą była literatura itp. Przybyszewski, który był prozaikiem i dramaturgiem był postacią popularną nie tyle z powodu twórczości, ale w większym stopniu dzięki skandalom obyczajowym, jakie świadomie wywoływał. Uważał on, podobnie jak jego liczni zwolennicy, że sztuka jest celem samym w sobie i należy ja wyzwolić spod jakichkolwiek idei, założeń politycznych i społecznych. Jego wizja stała się wkrótce oficjalnym programem młodego pokolenia ale starsze pokolenie krytyków, takich jak Teodor Jeske-Choiński i Piotr Chmielowski przyjęło Przybyszewskiego i jego twórczość niechętnie, krytycznie odnosząc się do skrajnego indywidualizmu i porzucenia przez pisarz społecznych i patriotycznych obowiązków. Do zwolenników nowych prądów należeli Zenon Miriam-Przesmycki, Tadeusz Miciński, Ostap Ortwin, Stanisław Lack, Ignacy Matuszewski. Niektórzy krytycy, tacy jak Wilhelm Feldman, zajmowali stanowisko dwuznaczne. Z jednej strony popierali oni nowe prądy, równocześnie jednak pisali o politycznych i społecznych obowiązkach sztuki. Najbardziej znaczącym krytykiem literackim tego okresu był Ignacy Matuszewski, autor książki ,,Słowacki i nowa sztuka”, w której uzasadniał postawę ideową modernistów. Ciekawą postacią był również Stanisław Brzozowski, początkowo entuzjasta Przybyszewskiego, następnie po wydarzeniach 1905 roku, przeszedł głęboką przemianę publikując dzieła takie jak ,,Legenda Młodej Polski”, w których sformułował zadania literatury i kultury, których celem było podporządkowanie sztuki tezie moralnej i społecznej, czyli oddziaływanie wychowawcze na społeczeństwo.

Kazimierz Przerwa-Tetmajer urodził się 12 lutego 1865 roku w Ludźmierzu i zmarł 18 stycznia 1940 roku w Warszawie. Polski poeta, nowelista, powieściopisarz przede wszystkim przedstawiciel Młodej Polski, brat przyrodni malarza Włodzimierza Tetmajera. Uczęszczał do Gimnazjum św Anny w Krakowie, gdzie przeniósł się w 1883 z rodziną a w latach 1884 do 1886 studiował na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Tetmajer zadebiutował w 1886 roku poematem prozą ,,Illa”. Prawdopodobne jest jednak, że jego faktycznym debiutem była nowela ,, Rekrut”, której tekst ksiązki zaginął. W 1888 roku Tetmajer zdobył nagrodę literacką za wiersz ku czci Mickiewicza, a rok później za wiersz ku czci Kraszewskiego. W latach od 1888 do1893 roku podjął współpracę z pismami „Tygodnik Ilustrowany”, „Kurier Warszawski” i krakowskim „Czasem”. Tetmajer wydał osiem serii ,,Poezji”, z których najwartościowsze ksiązki to druga, trzecia i czwarta wydana w roku 1900. Nastrojowa poezja jaką tworzył Tetmajer odpowiadała dekadentom i bohemie młodopolskiej. Pisarz mieszkając w młodości w Ludźmierzu, poznał dobrze Podhale, Spisz, Liptów i Tatry. W dekadzie 81-91 odbył wiele wycieczek w Tatry z bratem, Franciszkiem Henrykiem Nowickim, Karolem Podkańskim, Michałem Kirkorem, Klimkiem Bachledą, Tadeuszem (Boyem) Żeleńskim, Januszem Chmielowskim, Jerzym Żuławskim. W 1892 roku brał udział w pierwszym wejściu na Staroleśny Szczyt a po 1896 roku, z powodu problemów ze zdrowiem, nie zdobywał już szczytów Tatr, ale za to wędrował po dolinach tatrzańskich, a także po Podhalu . Taternicy nadali nazwę Przełęcz Tetmajera przełęczy między Gerlachem a Zadnim Gerlachem, a Towarzystwo Tatrzańskie nadało mu swoje honorowe członkostwo. Pisarz zafascynowany góralskim folklorem napisał cykl opowieści ,,Na skalnym Podhalu”, ponadto epopeję tatrzańską ,,Legenda Tatr”, składającą się z dwóch części. W 1896r oku przebywał w Heidelbergu, pełniąc funkcję sekretarza Adama Krasińskiego. Podróżował po Włoszech, Szwajcarii, Francji i Niemczech a po I wojnie światowej mieszkał w Krakowie i Zakopanem.

Bolesław Leśmian, właściwie Bolesław Lesman urodził się 22 stycznia 1877 roku w Warszawie tamże również zmarł 7 listopada 1937 roku. Leśmian to polski poeta pochodzenia żydowskiego, tworzący w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Ponadto był stryjecznym bratem innego polskiego poety, Jana Brzechwy i siostrzeńcem poety Antoniego Langego. Pisarz jest autorem baśni prozą oraz słynnych erotyków takich jak ,,W malinowym chruśniaku”. Utwory te nawiązują do egzystencjalizmu oraz filozofii Henri Bergsona. Leśmian jest uznany za najbardziej nowatorską, najoryginalniejszą i najbardziej skrajną indywidualność twórczą literatury polskiej dwudziestego wieku, u której pośmiertnie dopatrywano się poetyckiego geniuszu. Za życia określany był jako epigon Młodej Polski. Twórca nowego typu ballady a od jego nazwiska pochodzi termin określający specyficzną grupę neologizmów tak zwane leśmianizmy, których używali inni pisarze. Pisarz urodził się w zasymilowanej rodzinie inteligencji żydowskiej. Ojciec poety Józef Leśmian pochodził z księgarskiej rodziny, a matka Emma z domu Sunderland z rodziny prawniczej. Młodość Leśmian spędził na Ukrainie, w Kijowie, gdzie ukończył prawo na Uniwersytecie Świętego Włodzimierza. Od 1901 roku przebywał w Warszawie skąd udał się w podróż najpierw do Niemiec, a potem do Francji. Pierwszą miłością Leśmiana, była spokrewniona z nim malarka Celina Sunderland ale w Paryżu poznał i wkrótce poślubił inną malarkę, Zofię Chylińską. W późniejszych latach swojego życia emocjonalnie związany był z Dorą Lebenthal, dla której napisał cykl erotyków ksiązki ,,Malinowy chruśniak”. Leśmian znalazł się w kręgu modernizmu i poprzez swojego znajomego, Zenona Przesmyckiego, rozpoczął współpracę z pismem Chimera. Od 1911 roku współtworzył Teatr Artystyczny w Warszawie a w latach 1912 do1914 przebywał we Francji. Po I wojnie światowej przeniósł się do Hrubieszowa, a następnie do Zamościa, gdzie miał notariat. W roku 1933 Leśmian został członkiem Polskiej Akademii Literatury a w 1935 roku przeniósł się wraz z rodziną do Warszawy.

Powstanie listopadowe było konsekwencją romantycznego buntu przeciwko pokongresowemu porządkowi Europy, nie dziwi też fakt, że to właśnie romantyczni literaci tworzyli najbardziej radykalne skrzydło powstania oraz sama literatura itp. Wśród spiskowców nocy z 29 na 30 listopada 1830 roku znajdowali się tacy poeci jak Ludwik Nabielak i Seweryn Goszczyński. W szeregach wojska polskiego znajdowała się również większość romantycznych literatów. Wybuch powstania okazał się zwycięstwem koncepcji romantycznych, oznaczał więc koniec wpływu klasyków, którzy albo wycofali się z życia publicznego, albo przyłączyli się do romantyków tak jak Franciszek Morawski. Liryka okresu powstania listopadowego to przede wszystkim pieśni wojskowe i patriotyczne oraz inna literatura itp. Poezja ta opiewała najbardziej pożądane cechy żołnierza oraz wzywała do walki o wolność a także uczyła odwagi i patriotyzmu. Wtedy to narodził się popularny w literaturze, malarstwie i muzyce polskiej dziewiętnastego i dwudziestego wieku znany do dziś stereotyp kolorowego ułana z fantazją zdobywającego armaty i gromiącego przeważające siły nieprzyjaciół. Pod koniec powstania powstawała też poezja pisana w tonie przygnębiającym i smutnym, która opiewała tragiczną dolę żołnierzy oraz smutne losy ojczyzny. Utwory te znane były w okresie walk polsko-rosyjskich, gdyż ukazywały się na łamach wydawanej wówczas prasy. W większych zbiorkach, w formach książki wydawane były jednak dopiero na emigracji, głównie w Paryżu i często pośmiertnie. Wiersze okresu powstania listopadowego tworzyli głównie twórcy anonimowi natomiast z poetów znanych wymienić można takich twórców jak zmarły z ran otrzymanych w boju Rajnold Suchodolski, zmarły w austriackim więzieniu Maurycy Gosławski , Stefan Garczyński, Seweryn Goszczyński, Wincenty Pol, Franciszek Kowalski. Oprócz poezji wojskowo-patriotycznej powstawały też w tym okresie utwory opiewające realizację ideałów wolności i postępu. Tego typu wiersze pisali Juliusz Słowacki, jak również niektórzy poeci wymieni wyżej. Warto wspomnieć tu także o słynnym wierszu Adama Mickiewicza ,,Reduta Ordona”, który napisany już po upadku powstania, uznawany był przez lata za jeden z najbardziej reprezentatywnych utworów wzywających do walki o wolność.