Literatura

Literatura polska w okresie II wojny światowej to epoka w historii literatury polskiej przypadająca na lata okupacji hitlerowskiej oraz okupacji sowieckiej, kiedy to zarówno twórczość polskich pisarzy jak i życie artystyczno literackie zostały dramatycznie zagrożone przez bieżące wydarzenia. Wszelka legalna działalność wydawnicza bądź twórcza została zaprzepaszczona a instytucje związane z literaturą, wydawnictwa, stowarzyszenia, szkoły średnie i wyższe zmuszono do zaprzestania swojej działalności. Środowisko pisarzy zostało więc chaotycznie rozproszone a znaczna część znalazła się w obozach koncentracyjnych, łagrach, gettach lub została deportowana w inny rejon kraju, niektórzy wyemigrowali ale wielu wstąpiło w szeregi wojska polskiego poza granicami kraju i tam zostało zamordowanych lub zginęło w walce. Na tamten czas były to zebrania lub wieczory poezji. Odbywały się też spotkania literatów w mieszkaniach w celu dyskutowania i lektury poezji oraz aktualnych publikacji. Miasta, w których takie spotkania odbywały się najczęściej to Warszawa, Kraków i Lwów a pisarze uczestniczyli także w współtworzeniu podziemnej prasy i wydawnictw. Wiadomo dziś, że około 200 z 1500 polskich podziemnych publikacji dotyczyło literatury. Wielu spośród pisarzy i poetów walczyło w polskiej armii na obczyźnie, bądź była związana z podziemnym ruchem oporu wojskowym lub cywilnym w kraju. Bardzo wielu poetów rozpoczęło konspiracyjne wydawanie tomików swoich wierszy, które były drukowane anonimowo lub pod pseudonimami literackimi najczęściej w nakładzie jedynie kilkunastu lub kilkudziesięciu egzemplarzy. Wydawnictwa obejmujące większą ilość autorów jak antologie poezji, podręczniki czy gazety sięgały liczby kilku tysięcy egzemplarzy. Powstawała wówczas poezja okolicznościowa, skierowana do społeczeństwa i dotycząca ówczesnych wydarzeń wtedy to dużego znaczenia nabrała pieśń, esej, nowela, a także satyra jako element psychologicznej samoobrony wobec ówczesnych wydarzeń i stanowią one istotne dzieła, które krążyły w maszynopisach. Ksiązki oraz twórczość powstająca podczas katastroficznych okoliczności wojny i okupacji do dziś jest uważana za świadectwo tamtych lat.

Literatura itp w okresie 1945 – 1950 przeżywała początkowo żywiołowy rozwój, podczas którego powstało wiele wybitnych utworów głownie o tematyce okupacyjno wojennej. Władze w tym okresie wspierały rozwój kultury, licząc na pozyskanie jej do celów propagandy, co uzyskało potwierdzenie gdy podjęto działania mające na celu uzależnienie kultury od ideologii komunistycznej. W listopadzie 1947 roku prezydent Bolesław Bierut podczas III zjazdu Związku Zawodowego Literatów Polskich zapoczątkował rewolucję kulturalną, gdyż uzyskał poparcie ze strony partyjnych w związku, który zaatakował ideologie literatury. Mimo sprzeciwu pisarze opozycyjnych takich jak Stefan Kisielewski, Jerzy Zawieyski do władz ZZLP weszli komuniści. W następnym zjeździe komuniści tacy jak Stefan Żółkiewski i Włodzimierz Sokorski w referatach ogłosili, że „socrealizm” stanowić będzie jedyne kryterium oceny, wówczas na czele Związku stanął komunista Leon Kruczkowski. W poezji krajowej tego okresu wyróżniała się twórczość Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego, który jest autorem „Zaczarowanej dorożki” oraz satyrycznej „Zielone Gęsi”. Gałczyński jednak pod koniec tego okresu coraz częściej podejmował tematykę socrealistyczną. Innymi głośnymi twórcami byli Julian Tuwim oraz Adam Ważyk, tworzący również literaturę zgodną z wymaganiami władzy. Inni pisarz propagandy to także Julian Przyboś, Stanisław Jerzy Lec, Arnold Słucki. W tym okresie tworzyli też pisarz Antoni Słonimski i Kazimiera Iłłakowiczówna, którą cechowała niechęć do socrealizmu a najważniejszym debiutantem tego okresu w poezji był Tadeusz Różewicz. W danym okresie w prozie krajowej także widoczne były coraz wyraźniejsze naciski władz. Najgłośniejszym utworem tego okresu był „Popiół i diament” Jerzego Andrzejewskiego, powieść, która wzbudziła kontrowersje zarówno władz jak i u opozycji antykomunistycznej, powstało wtedy wiele utworów o tematyce okupacyjnej, między innymi „Medaliony” Zofii Nałkowskiej oraz opowiadania Tadeusza Borowskiego. Borowski po sukcesie opowiadań oddał swoją twórczość na usługi najbardziej agresywnej propagandy komunistycznej.

Państwo Polskie w tym okresie posiadało monopol wydawniczy i dążyło do podporządkowania sobie twórczości jaka była literatura itp a jego polityka szła dwoma torami. Z jednej strony publikowano w dużych nakładach klasykę taką jak pisarze Mickiewicz, Sienkiewicz, Prus, z drugiej strony wycofywano z księgarń, bibliotek i czytelni takich autorów jak Maria Rodziewiczówna, Melchior Wańkowicz czy Zofia Kossak-Szczucka i wielu innych. Masowo wydawano też literaturę radziecką taką jak dzieła Lenina i Stalina. Wielu twórców tego okresu było oszołomionych zasięgiem totalitarnego oddziaływania partii, byli też zafascynowani dynamizmem systemu, zastraszeni, albo też przekupywani przywilejami materialnymi, jakie przyznawano posłusznym, dlatego też polscy twórcy coraz aktywniej włączali się w propagowanie nowych kanonów sztuki. U szczytu sławy znajdował się wtedy Władysław Broniewski oraz Konstanty Ildefons Gałczyński autor licznych socrealistycznych wierszy. W duchu socrealistycznym pisali też czołowi polscy poeci tacy jak Julian Tuwim, Mieczysław Jastrun czy Adam Ważyk, Antoni Słonimski oraz wielu innych. W prozie dominowały wówczas powieści o schematycznej akcji i fabule, sławiące ustrój i piętnujące przeciwników propagandy. W takim duchu pisali Bohdan Czeszko, Witold Zalewski, Jerzy Putrament, Tadeusz Konwicki, Władysław Machejek, Wojciech Żukrowski. Nieco na wyższym poziomie stały utwory Juliana Stryjkowskiego i Igora Newerly’ego, który zasłynął „Pamiątką z celulozy”. Wielu wybitnych pisarzy zaprzestało w tym okresie pracy twórczej, do takich należała Kazimiera Iłłakowiczówna. Po śmierci Stalina w 1953 roku zaczęły pojawiać się pierwsze utwory zwiastujące koniec epoki socrealizmu. Takim utworem był „Poemat dla dorosłych”, którego autorem jest pisarz Adam Ważyka. Jednocześnie na emigracji bujnie rozwijało się życie literackie, w którym ważną rolę odgrywało wydawnictwo paryskiego miesięcznika „Kultura” w którym nowe tomiki wydawali Czesław Miłosz, Kazimierz Wierzyński, Józef Bujnowski, Stanisław Młodożeniec i inni.

Poznański Czerwiec 56 roku utorował drogę do władzy Władysławowi Gomułce i spowodował złagodzenie cenzury a także przyniósł ożywienie w polskim życiu literackim. Gwałtownie wzrosła ilość przekładów literatury zachodnie a szczególną popularność zdobyła wśród czytelników literatura amerykańska. Wówczas pojawiły się pierwsze wydania utworów polskich pisarzy emigracyjnych takich jak Gombrowicz. W tym okresie powstają nowe pisma literackie takie jak „Współczesność” i „Dialog”. Tamtejsze ożywienie zapanowało w publicystyce kulturalnej i krytyce literackiej, na łamach już istniejącej pism, takich jak „Przegląd Kulturalny”, „Nowa Kultura”, czy „Życie Literackie”. Do głosu doszło związane z Krakowską szkołą krytyki nowe pokolenie krytyków na czele z Andrzejem Kijowskim. W dziedzinie poezji nastąpił wówczas powrót autorów skazywanych w latach stalinowskich na milczenie, takich pisarzy jak Kazimiera Iłłakowiczówna. Własne oblicze odnajdowali też poeci, którzy debiutowali w poprzednim okresie. Byli to tacy pisarze jak Tadeusz Różewicz, Tadeusz Kubiak, Stanisław Grochowiak, Wisława Szymborska i inni. Najważniejszymi debiutantami byli w tamtym okresie Zbigniew Herbert, Miron Białoszewski i Andrzej Bursa. Wśród tych poetów i ich twórczości dominowała ostra refleksja dotycząca cywilizacji i granic człowieczeństwa w świecie współczesnym. Z poetów starszego pokolenia nadal tworzyli tacy pisarze jak Jarosław Iwaszkiewicz, Mieczysław Jastrun i Julian Przyboś. Wybitnym aforystą był ówcześnie Stanisław Jerzy Lec autor „Myśli nieuczesanych” a wybitnymi prozaikami w tym okresie była miedzy innymi Maria Dąbrowska, która po okresie nieobecności literackiej wydała tom opowiadań „Gwiazda zaranna”. Jerzy Szaniawski, autor „Profesora Tutki” oraz wyzwoleni z socrealizmu i konformizmu Kazimierz Brandys , Roman Bratny, Tadeusz Hołuj, Julian Stryjkowski, Jerzy Andrzejewski oraz wielu innych również wznowili swoją twórczość. Warto wymienić też pisarzy określanych jako katolickich, takich jak Antoni Gołubiew, Jerzy Zawieyski czy Jan Józef Szczepański. Znakomitym eseistą i popularyzatorem historii Polski wówczas Paweł Jasienica.

Spośród poetów Młodej Polski na czoło wysuwa się Kazimierz Przerwa-Tetmajer, zwany poetą pokolenia, który posiadał umiejętność chwytania najbardziej typowych nastrojów i idei. Przetwarzał on w swoich tekstach poetyckich koncepcje filozoficzne charakterystyczne dla epoki. Swój pierwszy tomik poezji opublikował Przerwa-Tetmajer w 1891 roku. Wiersze w tym tomiku jak i w następnych charakteryzowało zręczne ujęcie w formę poetycką typowych deklaracji światopoglądowych pokolenia, o czym świadczą słynne wiersze takie jak ,, Nie wierzę w nic”, ,,Fałsz”, ,,Koniec wieku XIX”, ,,Hymn do Nirwany”, ,,Widokiem ludzi przerażony” i inne. Dawanie wyrazu modnym przekonaniom i nastrojom oraz podejmowanie chwytliwych tematów było charakterystyczne dla jego ksiązki. Tetmajer zwraca uwagę śmiałym podejmowaniem tematyki erotyzmu w swojej poezji, jednak erotyzm ten zgodnie z duchem epoki jest ponury i przepełniony świadomością, że przebudzenie będzie rozczarowaniem. Poezja jak i literatura itp zyskała wielkie rzesze czytelników i naśladowców ale Tetmajer próbował też swoich sił w prozie a poza udanym zbiorem opowiadań ,,Na skalnym Podhalu” nie odniósł jednak większych sukcesów jako prozaik. Drugim głośnym poetą okresu Młodej Polski był Jan Kasprowicz, autor wierszy naturalistycznych takich jak ,,Z chałupy”, poezji symbolicznej ,, Krzak dzikiej róży”. Po okresie modernistycznych buntów Kasprowicz przeszedł zmianę światopoglądową, co zaowocowało nowymi tomikami, w których wyraził pełną pokory miłość do wszystkich istot żywych w duchu franciszkanizmu. Do innych wybitnych poetów należeli Leopold Staff , Bolesław Leśmian, Tadeusz Miciński a także Jan Lemański, Lucjan Rydel, Antoni Lange oraz Stanisław Wyspiański bardziej znany odbiorcom jako malarz i dramaturg. Młoda Polska obfitowała też w indywidualności, które posiadały dużą wrażliwość oraz nieprzeciętne uzdolnienia. Jedną z tragedii tej epoki było jednak to, że pod wpływem ciśnienia przemian i wydarzeń, głęboko sięgających przeobrażeń światopoglądowych wiele tych wrażliwych i subtelnych organizacji psychicznych uległo wykolejeniu a ludzie ci określani są często mianem Meteory Młodej Polski.